Rakkas Türkçe mi? Bir Kelimenin Peşinden Eski İstanbul’a Uzanan Hikâye
Geçenlerde eski kelimelerin anlamlarına bakarken “rakkas” kelimesine rastladım. Açıkçası kelimeyi daha önce duymuştum ama üzerinde hiç düşünmemiştim. İlk anda kulağa öylesine Türkçe geliyordu ki insanın aklına “Herhâlde eski Türkçe bir kelime” demek geliyor.
Sonra biraz araştırınca işin rengi değişti.
Rakkas, bugün Türkçede yer alan ama kökeni Türkçe olmayan kelimelerden biriymiş. Üstelik hikâyesi yalnızca “Arapçadan Türkçeye geçmiş” deyip kapatılacak kadar basit değil. Kelimenin arkasında dans, Osmanlı şehir hayatı, erkek ve kadınların sahne içindeki rolleri, eski fizik terimleri ve dilin yüzyıllar boyunca geçirdiği dönüşüm var.
Ben de bu kelimenin izini sürerken kendimi İstanbul'un eski sokaklarında geçen hayalî bir hikâyenin içinde buldum. Gelin, biraz birlikte yürüyelim.
Eski Sandığın İçinden Çıkan Kelime
Hikâyemiz İstanbul'da, eski bir evin tavan arasında başlıyor.
Mert, dedesinden kalan eşyaları düzenlerken küçük, pirinç bir saat buluyor. Saat çalışmıyor. İçindeki mekanizma yıllardır hareketsiz. Yanında da sararmış bir defter var.
Defterin bir sayfasında tek bir kelime yazılı:
“Rakkas.”
Mert kaşlarını çatıyor.
“Rakkas... Dans eden biri mi?”
Tam o sırada çocukluğundan beri dil ve edebiyatla ilgilenen ablası Zeynep geliyor.
Mert kelimeyi gösteriyor.
“Bunun Türkçe olduğunu düşünüyordum.”
Zeynep gülümsüyor:
“Türkçede kullanılmış olmasıyla Türkçe kökenli olması aynı şey değil.”
İşte hikâyenin ilk düğümü burada atılıyor.
Çünkü rakkas, Türkçede bulunan fakat köken bakımından Arapça olan bir kelime. Güncel sözlüklerde iki temel anlamıyla karşımıza çıkıyor: Eski bir fizik terimi olarak “sarkaç” ve “raksı meslek edinmiş erkek”. Kelimenin kökeni Arapça raḳḳāṣ biçimine dayanıyor. Mynet+1
Mert hemen bilgisayarını açıyor.
“Demek dansçı.”
Zeynep başını sallıyor.
“Evet ama sadece dansçı değil. Kelimenin tarihini araştırınca dansın kendisinden daha fazlasını görüyorsun.”
Siz olsanız burada ne yapardınız? Kelimenin bugünkü anlamına bakıp geçer miydiniz, yoksa geçmişte insanların bu kelimeyi hangi dünyada kullandığını merak eder miydiniz?
Rakkas Kelimesinin İzinde: Arapçadan Türkçeye
Kelimenin köküne indiğimizde karşımıza Arapça r-k-ṣ kökü çıkıyor. “Raks” da aynı kökten geliyor. Arapçada raḳaṣa fiili “dans etmek, hareket etmek” anlamıyla ilişkilendirilirken raḳḳāṣ, dans eden veya raksı meslek edinmiş kişi anlamında kullanılmış. Etimoloji Türkçe
Burada önemli bir ayrım var:
Rakkas Türkçe bir kelime değildir; Türkçeleşmiş bir alıntı kelimedir.
Bu ikisi birbirinden farklıdır.
Türkçe tarih boyunca başka dillerden çok sayıda kelime almış, bu kelimelerin önemli bir bölümü Türkçenin ses ve kullanım özellikleri içinde yaşamaya devam etmiştir. Dolayısıyla bir kelimenin Arapça, Farsça, Fransızca veya başka bir dilden gelmesi, onun Türkçede kullanılmadığı anlamına gelmez.
Mert bunu duyunca:
“Yani rakkas Türkçe değil ama Türkçenin kelime hazinesinin bir parçası?”
“Tam olarak,” diyor Zeynep.
Bu ayrım bence dil tartışmalarının en ilginç noktalarından biri. Bir kelimenin pasaportunda başka bir ülkenin adı yazabilir ama yüzyıllarca başka bir dilin içinde yaşadığı için o dilin tarihinin de parçası hâline gelebilir.
1377'den Önce İstanbul'a Uzanan Bir Kelime
Mert defteri biraz daha karıştırıyor.
Karşısına şaşırtıcı bir bilgi çıkıyor: “Rakkas” kelimesinin Türkçedeki bilinen eski yazılı örneklerinden biri, Erzurumlu Darîr'in Kıssa-i Yusuf tercümesine kadar götürülüyor. Etimolojik kaynaklarda bu kullanım 1377 yılından önceye tarihlendiriliyor. Etimoloji Türkçe+1
Mert sandalyesine yaslanıyor.
“Yani bu kelime Osmanlı döneminden de önce Türkçe metinlerde görülüyor?”
“Evet. Ve işte burada kelimelerin yolculuğu ilginçleşiyor.”
Zeynep ona bir harita açıyor.
Bağdat, Şam, Kahire, Anadolu, İstanbul...
Yüzyıllar boyunca insanlar ticaret yaptı, göç etti, savaştı, evlendi, kitap çevirdi, şiir yazdı, müzik yaptı. Kelimeler de insanlarla birlikte hareket etti.
Bir kelime bazen bir tüccarın ağzından başka bir şehre, bazen bir şairin mısrasından başka bir döneme, bazen de bir kitabın satırından başka bir dile geçebiliyordu.
“Demek kelimeler de göç ediyor,” diyor Mert.
Zeynep:
“Belki de dillerin en büyük ortak noktası bu. Hiçbir dil tamamen kapalı bir oda değil.”
Bu cümle Mert'in aklında kalıyor.
Bir Dansçının Hikâyesi ve Eski İstanbul'un Sahnesi
Şimdi hikâyemizi biraz daha geçmişe götürelim.
Hayalimizde eski İstanbul'da bir eğlence meclisine gidiyoruz. Müzik çalıyor. İnsanlar konuşuyor. Bir köşede saz heyeti var.
Derken sahneye bir rakkas çıkıyor.
Onu izleyenler için bu yalnızca bir dans gösterisi değil. Müzik, hareket, kostüm, ritim ve toplumsal ilişkiler aynı anda devreye giriyor.
Burada ilginç bir nokta ortaya çıkıyor: “rakkas” kelimesi sözlüklerde özellikle raksı meslek edinmiş erkek için kullanılmış. Kadın içinse “rakkase” biçimi bulunuyor. Radyo ve Televizyon Üst Kurulu'nun telaffuz sözlüğünde de “rakkas” “oynayan, dans eden erkek” ve “sarkaç” anlamlarıyla yer alırken “rakkase” kadın dansçı olarak belirtiliyor. Arşiv Dosya
Fakat bu noktada hikâyeyi basit bir “erkekler böyleydi, kadınlar şöyleydi” anlatısına indirgemek doğru olmaz.
Çünkü geçmiş toplumlarda kadınların ve erkeklerin kamusal alan deneyimleri aynı olmadığı gibi, dansın icra edildiği mekânlar ve toplumsal sınıflar da birbirinden farklıydı. Bir kişinin dansçı olması yalnızca cinsiyetiyle açıklanamazdı; meslek, sınıf, mekân, gelenek ve dönemin ahlaki kabulleri de devreye giriyordu.
Üstelik kadınların toplumsal ve kültürel hayattaki rollerini yalnızca “seyreden” veya “sahneye çıkan” kişiler üzerinden düşünmek eksik kalır.
Zeynep'in burada Mert'e önemli bir itirazı oluyor:
“Bir dönemi anlamak istiyorsan sadece sahnede dans eden kişiye bakma. Sahneyi kim kuruyor, müziği kim hazırlıyor, kostümü kim dikiyor, daveti kim düzenliyor, seyirciler arasındaki ilişkileri kim sürdürüyor, bunlara da bak.”
Mert gülümsüyor.
“Sen yine olayın insan tarafını buldun.”
“Sen de yine çözümü bulmadan rahat etmiyorsun.”
İkisi de gülüyor.
Geçenlerde eski kelimelerin anlamlarına bakarken “rakkas” kelimesine rastladım. Açıkçası kelimeyi daha önce duymuştum ama üzerinde hiç düşünmemiştim. İlk anda kulağa öylesine Türkçe geliyordu ki insanın aklına “Herhâlde eski Türkçe bir kelime” demek geliyor.
Sonra biraz araştırınca işin rengi değişti.
Rakkas, bugün Türkçede yer alan ama kökeni Türkçe olmayan kelimelerden biriymiş. Üstelik hikâyesi yalnızca “Arapçadan Türkçeye geçmiş” deyip kapatılacak kadar basit değil. Kelimenin arkasında dans, Osmanlı şehir hayatı, erkek ve kadınların sahne içindeki rolleri, eski fizik terimleri ve dilin yüzyıllar boyunca geçirdiği dönüşüm var.
Ben de bu kelimenin izini sürerken kendimi İstanbul'un eski sokaklarında geçen hayalî bir hikâyenin içinde buldum. Gelin, biraz birlikte yürüyelim.
Eski Sandığın İçinden Çıkan Kelime
Hikâyemiz İstanbul'da, eski bir evin tavan arasında başlıyor.
Mert, dedesinden kalan eşyaları düzenlerken küçük, pirinç bir saat buluyor. Saat çalışmıyor. İçindeki mekanizma yıllardır hareketsiz. Yanında da sararmış bir defter var.
Defterin bir sayfasında tek bir kelime yazılı:
“Rakkas.”
Mert kaşlarını çatıyor.
“Rakkas... Dans eden biri mi?”
Tam o sırada çocukluğundan beri dil ve edebiyatla ilgilenen ablası Zeynep geliyor.
Mert kelimeyi gösteriyor.
“Bunun Türkçe olduğunu düşünüyordum.”
Zeynep gülümsüyor:
“Türkçede kullanılmış olmasıyla Türkçe kökenli olması aynı şey değil.”
İşte hikâyenin ilk düğümü burada atılıyor.
Çünkü rakkas, Türkçede bulunan fakat köken bakımından Arapça olan bir kelime. Güncel sözlüklerde iki temel anlamıyla karşımıza çıkıyor: Eski bir fizik terimi olarak “sarkaç” ve “raksı meslek edinmiş erkek”. Kelimenin kökeni Arapça raḳḳāṣ biçimine dayanıyor. Mynet+1
Mert hemen bilgisayarını açıyor.
“Demek dansçı.”
Zeynep başını sallıyor.
“Evet ama sadece dansçı değil. Kelimenin tarihini araştırınca dansın kendisinden daha fazlasını görüyorsun.”
Siz olsanız burada ne yapardınız? Kelimenin bugünkü anlamına bakıp geçer miydiniz, yoksa geçmişte insanların bu kelimeyi hangi dünyada kullandığını merak eder miydiniz?
Rakkas Kelimesinin İzinde: Arapçadan Türkçeye
Kelimenin köküne indiğimizde karşımıza Arapça r-k-ṣ kökü çıkıyor. “Raks” da aynı kökten geliyor. Arapçada raḳaṣa fiili “dans etmek, hareket etmek” anlamıyla ilişkilendirilirken raḳḳāṣ, dans eden veya raksı meslek edinmiş kişi anlamında kullanılmış. Etimoloji Türkçe
Burada önemli bir ayrım var:
Rakkas Türkçe bir kelime değildir; Türkçeleşmiş bir alıntı kelimedir.
Bu ikisi birbirinden farklıdır.
Türkçe tarih boyunca başka dillerden çok sayıda kelime almış, bu kelimelerin önemli bir bölümü Türkçenin ses ve kullanım özellikleri içinde yaşamaya devam etmiştir. Dolayısıyla bir kelimenin Arapça, Farsça, Fransızca veya başka bir dilden gelmesi, onun Türkçede kullanılmadığı anlamına gelmez.
Mert bunu duyunca:
“Yani rakkas Türkçe değil ama Türkçenin kelime hazinesinin bir parçası?”
“Tam olarak,” diyor Zeynep.
Bu ayrım bence dil tartışmalarının en ilginç noktalarından biri. Bir kelimenin pasaportunda başka bir ülkenin adı yazabilir ama yüzyıllarca başka bir dilin içinde yaşadığı için o dilin tarihinin de parçası hâline gelebilir.
1377'den Önce İstanbul'a Uzanan Bir Kelime
Mert defteri biraz daha karıştırıyor.
Karşısına şaşırtıcı bir bilgi çıkıyor: “Rakkas” kelimesinin Türkçedeki bilinen eski yazılı örneklerinden biri, Erzurumlu Darîr'in Kıssa-i Yusuf tercümesine kadar götürülüyor. Etimolojik kaynaklarda bu kullanım 1377 yılından önceye tarihlendiriliyor. Etimoloji Türkçe+1
Mert sandalyesine yaslanıyor.
“Yani bu kelime Osmanlı döneminden de önce Türkçe metinlerde görülüyor?”
“Evet. Ve işte burada kelimelerin yolculuğu ilginçleşiyor.”
Zeynep ona bir harita açıyor.
Bağdat, Şam, Kahire, Anadolu, İstanbul...
Yüzyıllar boyunca insanlar ticaret yaptı, göç etti, savaştı, evlendi, kitap çevirdi, şiir yazdı, müzik yaptı. Kelimeler de insanlarla birlikte hareket etti.
Bir kelime bazen bir tüccarın ağzından başka bir şehre, bazen bir şairin mısrasından başka bir döneme, bazen de bir kitabın satırından başka bir dile geçebiliyordu.
“Demek kelimeler de göç ediyor,” diyor Mert.
Zeynep:
“Belki de dillerin en büyük ortak noktası bu. Hiçbir dil tamamen kapalı bir oda değil.”
Bu cümle Mert'in aklında kalıyor.
Bir Dansçının Hikâyesi ve Eski İstanbul'un Sahnesi
Şimdi hikâyemizi biraz daha geçmişe götürelim.
Hayalimizde eski İstanbul'da bir eğlence meclisine gidiyoruz. Müzik çalıyor. İnsanlar konuşuyor. Bir köşede saz heyeti var.
Derken sahneye bir rakkas çıkıyor.
Onu izleyenler için bu yalnızca bir dans gösterisi değil. Müzik, hareket, kostüm, ritim ve toplumsal ilişkiler aynı anda devreye giriyor.
Burada ilginç bir nokta ortaya çıkıyor: “rakkas” kelimesi sözlüklerde özellikle raksı meslek edinmiş erkek için kullanılmış. Kadın içinse “rakkase” biçimi bulunuyor. Radyo ve Televizyon Üst Kurulu'nun telaffuz sözlüğünde de “rakkas” “oynayan, dans eden erkek” ve “sarkaç” anlamlarıyla yer alırken “rakkase” kadın dansçı olarak belirtiliyor. Arşiv Dosya
Fakat bu noktada hikâyeyi basit bir “erkekler böyleydi, kadınlar şöyleydi” anlatısına indirgemek doğru olmaz.
Çünkü geçmiş toplumlarda kadınların ve erkeklerin kamusal alan deneyimleri aynı olmadığı gibi, dansın icra edildiği mekânlar ve toplumsal sınıflar da birbirinden farklıydı. Bir kişinin dansçı olması yalnızca cinsiyetiyle açıklanamazdı; meslek, sınıf, mekân, gelenek ve dönemin ahlaki kabulleri de devreye giriyordu.
Üstelik kadınların toplumsal ve kültürel hayattaki rollerini yalnızca “seyreden” veya “sahneye çıkan” kişiler üzerinden düşünmek eksik kalır.
Zeynep'in burada Mert'e önemli bir itirazı oluyor:
“Bir dönemi anlamak istiyorsan sadece sahnede dans eden kişiye bakma. Sahneyi kim kuruyor, müziği kim hazırlıyor, kostümü kim dikiyor, daveti kim düzenliyor, seyirciler arasındaki ilişkileri kim sürdürüyor, bunlara da bak.”
Mert gülümsüyor.
“Sen yine olayın insan tarafını buldun.”
“Sen de yine çözümü bulmadan rahat etmiyorsun.”
İkisi de gülüyor.